Ինսպեկցիա Մաս Դ

Մաս Դ

20. Օպերա-2. Մարիա

Գաղթեմ, մտածեց, գաղթեմ՝ ու թքած ունենամ թե որտեղ ինչ են քանդում ու սարքում:

Ինքս քանդեմ ու սարքեմ:

Հրեն՝ Մոսկվայի «Երևան պլազայի» տեղը վայ թե էլի էդքան երազ ու առասպել ու ճակատագիր է թաղվել:

Զատո սարքողը միլիարդատեր է:

Ու թքա՞ծ ունի օտարի տանն ինչ է քանդել-սարքել:

Էս բեռլուսկոնցիներն էլ՝ էստեղ թքած ունեն:

Ի՞նչ վատ ա, որ, մտածում են:

Ի՞նչ անսիրտ, նեխած, անհոգի, ապական անձ ես դու, ա՛յ Վարոս:

Փոխանակ գոնե մի քիչ ուրախանաս որ կյանքը մի թեթև դասավորվել ա, տղերքն էլ կողքից ապրուստ են դիզում:

Դառնանք փառք տանք որ Օպերայի բակը գոնե ժամանակավորապես ազատ է:

Հրեն՝ արմունկիս ցավն էլ անցավ ազատությունից, ինքն իրեն ասաց Վարոսը:

Թե չէ էն օրերը:

՜՜՜՜

Վարոսը հիշեց ինչպես էին օկուպացրել Օպերայի բակը:

Սկզբում՝ միտինգավորներն իրենց վրաններով:

Դա ոչինչ, զուռնա էին նվագում, երգում-պարում-ուրախանում:

Ճառեր ու հայհոյանքներ ասում:

Հետո երբ նրանց գլուխները ջարդելով քշեցին՝ սկզբում զինվորները շրջապատեցին:

Իսկ հետո միանգամից էդ ֆիռման սկսեց շինարարությունը:

Անթափանց ցանկապատով շրջապատեցին:

Վարոսը գալիս, ցանկապատին մոտենում, ծակ էր փորձում գտնել-տեսնել այնտեղ ինչ է կատարվում:

Զինվոր-ոստիկան հասնում-քշում էին:

Նայել չէր կարելի:

Բեռլուսկոնյան էդ ֆիռման տակը քանդել էր:

Բեռլուսկոնիան ցեպիտ էր տվել:

Պրծում չկար:

Մի քանի տարի Վարոսի աչքը ոնց որ հանած լինեին:

Շանը որ տնից քշում են ու չեն սպանում՝ էդպես տան դեմը նստում վնգստում է:

Ոռնում:

Ուզում է հետ գա:

Էնքան է ոռնում, մինչև թխկացնեն:

Չի փախնում, հնազանդ սպասում է որ թխկացնեն:

Վարոսը գիշերները գալիս էր զգուշությամբ Օպերայի բանտախցի շուրջը պտտվում, հոտոտում:

Ներսից մետրոյի հոտ էր գալիս:

Միլիցեքը վրա էին հասնում:

Փախնում էր:

Ի տարբերություն հավատարիմ շան:

Մի օր տղայի ֆեսյբուքով (ֆեյսբուք արդեն, փառք աստծո, կար) տեսավ որ Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները դրել են բեռնատարների վրա ու տարել:

Լեղապատառ եղավ:

Գոռաց:

Կինը վազեց-մոտեցավ՝ ի՞նչ է եղել, ա՛յ տնաշեն:

Հա, ի՞նչ մեծ բան:

Էս մի հիմարության պատճառով պիտի էդքան հուզվե՞ս, գլուխն էլ քա՛րը, ինչ ուզում են անեն:

Ու ձախ ձեռքը սահուն շարժումով տարավ դեպի կոմպյուտերի էկրանին սառած՝ բեռնատարներին բազմած Թումանյանն ու Սպենդիարյանը:

Վարոսը կնոջ ու տղայի աչքի առաջ ուշքը կորցրեց:

Տարան հիվանդանոց:

Էդ օրերի քյարն էն եղավ՝ որ դրանից հետո մի տարի չծխեց:

Հետո չդիմացավ, էլի կպցրեց:

՜՜՜՜

Ընկերները տուրիստական ֆիրմա էին բացել:

Մի երկու տարի փող կուտակեց՝ գնաց Թուրքիա:

Իր պապենական գյուղը տեսնելու:

Թուրք ուղեկցողը կյանք տեսած տարեց տղամարդ էր:

Իրենք որ ֆոտո էին անում՝ աչքերը շուռ էր տալիս:

Ասաց ես տեղը գիտեմ:

Տարավ Վանա ծովից վերև, վերև, այնպիսի զառիթափով՝ որ վերջին մասը պիտի ոտքով գնային:

Ավտոբուսիկը չէր զորում:

Վարոսն ու Ժնևից ժամանած Մարիան բարձրացան զառիթափն ու դուրս եկան յայլա:

Մարիան Վարոսին ընկերացավ:

Պատմում էր ինչպես ինքնուրույն, մեն-մենակ գնացել էր Կեսարիա ու գիշերով հյուրանոցից ման գալու դուրս եկել:

Հետևից տղերք էին ընկել:

Ինքը փախնում էր, հետապնդում էին, ու մեն-մենակ էր էս թուրք աշխարհում ու կարծում էր՝ կհասնեն-կհոշոտեն:

Բայց եկան-հասան, բռնեցին ու առոք փառոք հյուրանոց հասցրին:

Դու ո՞վ ես, ասացին, ասաց հայրս քուրդ է, մայրս՝ հայ:

Հո չէ՞ր խաբելու:

Մայրը հորը հաղթել՝ Մարիային հայ էր դարձրել:

Կեսարացի թուրք թե քուրդ տղերքն ասացին մենք քեզ հայ լինելու համար չէինք հետապնդում:

Մենք հայերին հարգում ենք:

Մեր քաղաքում մի ամբողջ հայ է ապրում:

Անձամբ:

Շատ հարգարժան մարդ է:

Էդպես ջահել աղջիկ ու՞ր ես գիշերով ելել մեր քաղաք ֆռֆռում, էստեղ հազար ու մի շուն ու գել:

՜՜՜՜

Զառիթափով որ շնչակտուր ելան՝ քուրդ երեխեքը վազելով եկան շրջապատեցին:

Ուղեկցեցին գյուղամեջ:

Մյուս տուրիստները դանդաղ էին բարձրանում:

Կով ու ձի լուսանկարելով:

Ներքևում սփռված Վանա ծովի սպիտակ հանդարտ սավանով հիանալով:

Մինչ նրանք կհասնեին՝ Վարոսն ու Մարիան մագլցեցին ժայռի գագաթն ու հասան ավերակներին:

Մատուռի մի մնացորդ կար:

Մեջը քուրդ երեխեք էին խաղում:

Հին դասագրքի էջեր էին շպրտած:

Քամին ծակից ներս գալիս էջերը թերթում էր:

Օքուլ, աննեմ, բաբամ, վաթան:

Վարոսն ու Մարիան մատուռից դուրս եկան:

Ձախ կողմը՝ մինչև դեպի ծով տանող զառիվայր, ցածր, մաշված սպիտակ ավերակների հետքեր էին:

Լպստած լերկ ոսկոր:

Աջ կողմը՝ սարալանջն ի վեր, քառակուսի սպիտակ տապանաքարեր:

Երեխեքից մեկը մոտեցավ թե՝ էս ինչու՞ եք էստեղ եկել, տեսարժան վայրը ներքևն է:

Մարիան հարցրեց. իսկ էստե՞ղ ինչ է:

Էստեղ գերեզմանատուն է, ասաց քուրդ տղայիկը:

Ի՞նչ գերեզմանատուն է, ասաց Մարիան:

Մեր գյուղի գերեզմանատունն է, ասաց տղայիկը:

Իսկ դուք ո՞վ եք:

Մենք հայ ենք, ասաց Մարիան:

Տղայիկն ուշադիր նայեց:

Հա, գիտեմ, մի ժամանակ էստեղ հայեր շատ կային, ասաց:

Իսկ ա՞յս կողմն ինչ է, ասաց Մարիան ու ցույց տվեց փլատակները:

Սա փլատակներ են, ասաց տղայիկը:

Իսկ ինչու՞ այստեղ տապանաքարեր չկան, ասաց Մարիան:

Տղայիկը ժպտաց. էդ ի՞նչ ես ասում. բա փլատակներում մարդ կթաղե՞ն:

Փլատակներում մարդ թաղելը գառլախ է:

Մի բան հարցնեմ, եթե կարելի է, ասաց տղայիկը, հարցական ժպտալով:

Երևում է, մեջը եռող հարցը հուզող էր ու վաղուց էր ծնվել:

Հարցրու, ասաց Մարիան:

Մեզ մոտ ասում են՝ դուք, հայերդ, ձեր մեռելներին չեք թաղում, ճիշտ է՞:

Ո՞նց չենք թաղում: Բա ի՞նչ ենք անում:

Մերոնք ասում են՝ վառում եք: Դա ճիշտ է՞:

Ոչ, դա ի՞նչ հիմարություն է: Մենք էլ ձեզ պես թաղում ենք, ասաց Մարիան:

Բա որ թաղում եք, էստեղ էլ ապրել եք, ինչու՞ ձեզնից ոչ մի գերեզման չկա, ասաց տղայիկը:

Սա էլ մեր գերեզմանն է, հուսահատ ասաց Մարիան ու ձախ ձեռքը սահուն շարժումով դեպի փլատակները տարավ:

Չնայած փլատակներում մարդ թաղելը սխալ է:

21. Մտահորիզոնի գերեզմանը

Մի օր անթափանց ցանկապատը մի քիչ ավելի թեթև դարձավ:

Հերթապահող կարմիր բերետավորների քանակը քչացավ:

Վարոսը եկավ, ծակից նայեց ու աչքերին չհավատաց:

Օպերայի գլխին անտեննաների անտառ էր տնկած:

Պենտագոնացած Օպերա:

Հետո Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները հետ բերին:

Հետո մի օր հանկարծ տեսնի՝ Օպերայի բակի մուտքն ազատ է:

Մի երկու օր չէր ուզում ներս գնալ:

Գալիս մուտքի մոտ կանգնում, մլավում, հոտոտում ու իր ճամփեն շարունակում էր:

Խորթացել էր:

Վերջը իրեն հաղթահարեց:

Զգուշությամբ, ինչպես հիվանդը երբ հիվանդանոցից նոր է դուրս գրվում,  երերալով մտավ բակ:

Մի քանի քայլ արեց:

Հրապարակը կտրել նորից էին դրել:

Այգու ափերից բաժանված էր մետաղյա մանր ճաղերով պատված փոսով:

Օդափոխիչ էր երևի:

Կարապի լճից հրապարակ մտնելու համար՝ ծառուղու ճամփեքը մինչև վերջ չէին գալիս:

Բեռլուսկոնյան-աներձագային ալյանսի քաղաքաշինության ոճն էր:

Արահետը կտրվում էր:

Պիտի ոստնեիր:

Ոտդ թե չհասներ կամ, ասենք, կին թե երեխա լինեիր ու ճաղապատ էդ շառավիղ-փոսին թե կանգնեիր՝ ճաղերը ոտիդ տակ հաճույքով զսպանակում էին:

Ճաղերի արանքը բարձրակրունկով կնոջ ոտն աքցանում էր:

Օպերայի բակ մտնելիս մի քիչ ճիգ գործադրելու կարիք, մի թեթև դժվարություն հաղթահարելու հանգամանք այդպիսով, որպես խորհրդանիշ, պահպանվել էր:

՜՜՜՜

Վարոսը գնաց դեպի Սպենդիարյանի գերեզմանը:

Կողքը մետրոյի օդանցքի պես մի մեծ օդամուղ սարք էր:

Վարոսի աչքին գերեզմանը տեղափոխել էին:

Բայց ուրիշ փաստ ինքը չուներ:

Հաստատող էլ չկար:

Ողջ քաղաքը, ողջ երկիրը մոռացել էր, որ էդտեղ Սպենդիարյանի գերեզման կա:

Ամեն ինչ հիշում էին, իսկ դա մոռացել էին:

Մակոնդոյան ամնեզիան պատել էր քաղաքին:

Ամեն ինչ, իհարկե, չէին հիշում:

Միայն որոշ բաներ:

Բայց դա էլ էր երևի շատ:

Ախ ինչու ես մանկուրտ չեմ, ախ ինչու դու մանկուրտ չես, երևի մտածում էին աներձագերը:

Որ Սպենդիարյանի աճյունն այստեղ է՝ համենայն դեպս իսպառ մոռացել էին:

Չնայած հեռուստացույցով մի անգամ ցույց տվեցին:

Մոռացել էին՝ բայց ոչ բոլորը:

Գերեզմանին թոշնած ծաղկեփունջ կար դրած:

Վարոսին չգիտես ինչ պատահեց:

Քիչ էր մնում ծաղկեփունջը վերցներ:

Պատկերացրեց որ կողքով աղջիկ անցնելուց լինի՝ փունջը նրան կմեկնի ու կվախեցնի:

Չվերցրեց:

Փոխարենը պատկերացրեց, ինչպես է Սպենդիարյանի աճյունը ներքևից, ավտոկանգառի խորքերից նայելիս՝ օդում կախված ճոճվում նրանց գլխին:

՜՜՜՜

Գարնանային մի օր մի՛ անձրև պայթեց, մի՛ անձրև:

Վարոսը Թումանյանի վրա էր:

Ավտոկանգառի ելքից ներքև նայեց՝ տեսնի Մամուռն ափերից դուրս է եկել ու կանգառը ողողել:

Ուռա՛:

Ավտոները մնացել էին մեջն ու էն նեղ միջանցքով չէին կարողանում դուրս գալ:

Ջուրը եկել նրանց խեղդել էր ու դեռ բարձրանում էր:

Վարոսը չարախնդության հաճույքից տռճինկ տվեց ու սևեռուն նայեց կողքին կանգնած միլիցուն:

Դե փորձիր արի կպիր:

Էս էլ հո ես չեմ, Մամուռն է, եղբայր, Մամուռը:

Դու վայ թե գաղափար էլ չունես, թե Մամուռն ինչ է:

Դու ինչ իմանաս, որ էստեղ գետակ էր հոսում:

Ու եթե Կարապի լիճն էդքան գեղեցիկ չլիներ:

Ու եթե Թամանյանն էդքան հանճար չլիներ:

Ու եթե Օպերան էդքան հանճարեղ չլիներ՝ ափսոս կլինեին այդ գետակն ու վերևի խաղողի այգիները:

Որտեղ ապրում էին Վարոսի հոր մանկության ընկերները:

Իսկ հետո այն նստարանն էր՝ որի շուրջ ռազբիրատներ էին իրենք անում դպրոցական վախտով:

Ու հետո աղջկա էն  արձանը դրվեց:

Ու ափսոս կլիներ Սայաթ-Նովա պողոտան, որ այգիների ու սեփական տների տեղ դրվեց:

Ու Թուրքի թաղը՝ որ քանդվեց Աղեղնաձև զբոսայգին կառուցելու խաթր՝ ափսոս էր:

Որովհետև ինչքան էլ դա կապ չուներ՝ այդ թաղի քանդելը Մադինե խանըմն արդեն որպես 1988-ի սկիզբ ընկալեց ու մեկընդմիշտ նեղացավ:

Ու արդեն վաղուց նախօրօք գիտեր, որ 1988 է լինելու ու ինքը փախնելու է:

Տուն-տեղ թողած:

Թուրքի թաղը և՛ ափսոս էր, և՛ ափսոս չէր:

Քանի զբոսայգին նոր էր, թարմ ու սիրուն՝ ափսոս չէր էդքան էլ:

Կանադայից բերած թթենիներ էին տնկել՝ գլխիվայր:

Սաղարթը ներքև՝ արմատները վեր:

Էդ զբոսայգում էր՝ որ ութսունականների մեջտեղը առաջին շուրջօրյա կաֆեները հայտնվեցին:

Կարելի էր ամառվա գիշերը ժամը չորսին գնալ ու կոֆե խմել:

Ուսանող Վարոսն ընկերների հետ մեկ-մեկ գնում էր:

Գիշերը կոֆե խմել կաֆեում՝ ազատության հոտը, սովետի մոտալուտ կործանման հոտը, արմունկն ազատ շարժելու մասշտաբը դա էր:

Ու Տիգրանյանի թե Ֆրիկի արձանն էր լավը, ու լիճը, ու ժամո լինելուց հետո՝ կողքի թփուտներում համբուրվելն էր ճիշտ:

Թփուտներն այդ հետո կտրեցին «ճոռնի» էն տաճարը կառուցելու համար:

Ու Ֆիզկուլտ ինստիտուտի դեմի էն աժդահա շատրվանը տհաճ չէր թվում:

Շուրջն ամեն տեսակ անկապ կաֆե-ռեստորանի շինություն չկար դեռ տնկված:

Էն ժամանակ էլ լիքը բան կար, որ կյանք էր քերծում:

 «Կռազի կուզով» «Ռոսիա» կինոթատրոնն ու «Զվարթնոց» օդակայանը, որ մինչև հիմա մարդ կա դուրը գալիս է:

Կամ «կրծած կուկուռուզը»:

Կարող էին հետաքրքիր շինություններ լինել:

Ցեմենտ-բետոնի գողացված մասն այդ կառույցներն իսկույն բերում էր մաշված կիսափլատակի տեսքի:

՜՜՜՜

Թումանյանի ու Սպենդիարյանի արձանները ետ բերին:

Ու երեխեքը հիմա ազատ ու հաճույքով էլի մագլցում էին նրանց պատվանդանների վրա:

Ինչպես հիսուն, քառասուն, երեսուն տարի առաջ:

Բայց պատվանդանի կարմիր մարմարի գույնը փոխված էր:

Խունացած, սպիտակած:

Երևի բեռլուսկոնները թանկ մարմարի տեսակը փոխարինել են էժանով:

Թանկը ծախել Պարսկաստան կամ Թոխմախում սեփական ծնողների երեքհարկանի շիրիմները կառուցապատել:

Գոնե արձանները հետ բերին:

Դե հիմա Թամանյանը հո չէր հաշվի առնելու, որ յոթանասուն տարի հետո Օպեռայի տակ փոս են փորելու՝ որ ավտոկայանատեղ դարձնեն:

Սպենդիարյանին այդտեղ թաղողները հո գուշակ չէին, որ դա հաշվի առած լինեին:

Քաղաքը պիտի զարգանա, չէ՞:

22. Մարտի երկուս

Վարոսը ձեռքերը թափահարելով քայլեց Օպերայի բակով, հրապարակով, մի արձանից մյուսը, հետո դեպի Օպերայի պատը:

Այն լուսամուտափոսը, որի մեջ փոքր ժամանակ ինքն իր առաջին երկուակնանի «առլյոնըկ» հեծանվի հետ ընկել էր՝ դեռ կար:

Վարոսը հիշեց, ինչպես էր ինքն ընկնում դրա մեջ:

Կրկնեց ընկնելու շարժումները:

Օպերայի պատը շոշափեց:

Մարդ կա՝ ասում է «ստալինյան անտիկա» է, թե ինչ:

Չեն հավանում ճարտարապետական տեսակետից:

Վարոսն աղոտ հիշում է, որ Թամանյանը դա որպես Օպերա չէր նախագծում, այլ որպես շքերթների պալատ:

Ժողովուրդը պիտի կողքում գտնվող մի մուտքից՝ մի մեծ դարպասից մտներ:

Մյուսով դուրս գար:

Կառավարությունը պիտի իհարկե բեմում նստած լիներ:

Որպես ստառլետկա:

Իսկ նոմենկլատուրան (որին ժողովրդի մոդել էին համարում երևի)՝ դահլիճում:

Հետո ինչպե՞ս Օպերա դարձավ:

Թամանյանի մահից հետո՞:

Վարոսը չէր հիշում:

Փոխարենը՝ ինքն իր հեծանվով մի քառասուն տարի առաջ ընկավ այդ լուսամուտափոսի մեջ:

Ու էդպես էլ դուրս գալ չզորեց:

Ինչպես եթե հարևանուհուդ սիրահարվես երկրորդ դասարանում:

Ու ողջ կյանքդ վարի գնա:

Եթե կարողանար բան-ման տանել իր հետ գերեզման՝ Օպերան կտանե՞ր:

Չէ, չէր տանի:

Հո ժողովովրդին չի՞ զրկելու հրաշքից:

Բա որ սա է՞լ որոշեն ծախել:

Հուսով եմ չեն որոշի:

Առնող չի լինի:

Վատ մտքերն իր մտքով երբ անցնում են՝ երբեմն կատարվում են:

՜՜՜՜

Մարտի մեկի գիշերը պողոտայում, մզկիթի դեմը կանգնած, կրակոցներից էր պատսպարվում:

Աչքն ընկավ դիմացի Փակ Շուկային:

Վիտամինները դեռ վրան էին:

Ոսկեզօծ դուռը՝ փակ:

Էդ անպատեհ պահին Վարոսի մտքով մի անկապ միտք անցավ:

Խանութների փշրվող ցուցափեղկերն ու սադրիչ խուժանի կողմից շուռ տրվող ու հրկիզվող ավտոները՝ հեչ:

Վերջն այն է լինելու, որ Փակ Շուկան անհետանա:

Թե ինչու՝ ինքն էլ չգիտեր:

Թե ինչպես՝ մտքովն էլ չէր անցնում:

Օդակայանից մեքենայով քաղաք գալիս՝ թունելից դուրս գալու ու մի վայրկյանում այլևս քաղաքի ծայրամասից ուղիղ կենտրոնում ժողովուրդը չէր հայտնվելու:

Որովհետև նշանը՝ որ ահա հասանք, Փակ Շուկան էր:

Փակ Շուկան չլինի՝ կենտրոն էլ չի լինի:

Ծաղիկն ու զամբյուղը շեմին:

Ավելները վերևը:

Միսը վերջում:

Բաստուրման նախավերջում:

Քաղցր սուջուխի շարանները սկզբում:

Միրգն աջ կողմում:

Պանիրն ու մալական աղջկա թթուն ձախ կողմում, ճամփի վրա:

Շատրվանի շուրջ՝ խաբուսիկ չեխական տեսքի, գժի թանկության ու երբեմն ոչ այնքան համեղ միրգը:

Այլևս չէր լինելու:

Սովետից ի վեր՝ այդ շուկան այլևս լիքը չէր լինում:

Սովետի վախտ էր, հայրիկի հետ գալիս էին:

Բեժ թղթի տոպրակներն առնում:

Հատը տաս կոպեկ:

Տոպրակների թուղթը տարեցտարի բարակում էր:

Վերջին տարիների տոպրակներն արդեն էլ չէին դիմանում՝ ճղվում էին:

Ինքը մի անկյունում կանգնում մսով կարկանդակ էր ուտում:

Թեև ասում էին միջի միսը միս չի:

Բայց հայրիկը հոտ էր քաշում, ինքն էլ կծում, փորձում՝ հետո իրեն տալիս:

Համով էր, թեթև ձեթի մեջ արած:

Հայրիկը գնում էր վազվզելու հրմշտոցի մեջ:

Սովետից հետո կիսադատարկվեց ու թանկացավ:

Մեկ ա հյուրերը գալիս մտնում՝ շշմած դուրս էին գալիս:

Կուշտ:

Աչքն ու բողազը լիացած:

Արտասահմանցի աղջիկները:

Սիրաշահությունից, չրից ու ալանիից ուռած:

Շատ-շատ Գումի շուկան մնա:

Վայ թե Կոմիտասինն էլ քանդեն:

Չէ որ գեղեցիկ է:

Թեև գեղեցիկ չէ:

Մերկացած կմախքը փողոց շպրտեն:

Խժռած կողակի ողնաշարի պես:

Մսխած:

Այնպես արա որ իմ մտքով անցածները չկատարվեն, շշնջաց Վարոսը:

Օպերայի բազալտն ամբողջ ափով շոշափեց:

Ինչ հիմարություն ասես կարար մտքով անցկացներ:

Չափ ու սահման չկար իր անպատկառ մտքին:

Էլ հրաբուխ՝ Սևանից ժայթքող:

Էլ կտտանքի մասնագետ հայ աղջիկ միլիցա:

Էլ Փակ Շուկայի վերացում:

Էլ մատակարար աներձագ:

Էլ Օպերայի կալանք:

Էն որ 88 թե 89-ին ռուս զինվորներն էին կալանել՝ հաշիվ չէր:

Կարճ ժամանակով էր:

Գիտեին, որ վերջը մերն է լինելու:

Վերջը մերը եղավ:

Ահա քեզ, տատիկ, և մերական վերջ:

Սրա վերջը երբևէ չի՞ լինելու:

Վերջը երբևէ մերը չի՞ լինելու:

Վերջի մերը երբևէ չի՞ լինելու:

Ցեպիտ են տվել:

Կոկորդը բռնեց:

Նայեց երկինք:

Զուտ անամպ նոյեմբերյան գիշեր էր:

Աստղ՝ ցուրտի ու մութի տարիներին ավելի կար:

23. Արիա

Օպերայի ներսից կանացի մի կարճ ռուլադ հնչեց ու հանգավ:

Վարոսը ծիծաղեց ու մի անգամ էլ քարը շոշափեց:

Ռուլադը վերադարձավ:

Ամրապնդվեց:

Հստակվեց:

Դարձավ ուժեղ:

Սարսափելի, տխուր մի արիա:

Վարոսը չէր հասկանում, բայց զգում էր, գիտեր. կինն ուզում էր իր երեխեքին սպանել:

Հետո խարույկ էր ելնելու:

Դրանից էլ հեռու:

Էդ էր պակաս:

Վարոսը գժի պես քարն էր շոյում:

Մատները վրով գորովանքով սահեցնում:

Հետո դադարեց:

Արիան հանգավ:

Երգչուհու անունն ի՞նչ է, մտածեց Վարոսը:

Լավ կլիներ՝ Մարիա լիներ:

Կսազեր:

՜՜՜՜

Էլ պրծում չկա:

Քաղաքն անընդհատ փոխվելու է:

Ե՛վ աշխարհի ժամանակն է այդպիսին:

Ե՛վ լճացման դար չէ:

Ե՛վ վլասծն ուզում է ինքն իրեն՝ իր ժամանակավոր հնարավորությունը՝ ժողովրդին սյուրպրիզ անելու, ըմբոշխնել:

Էդ լճացման ժամանակ էր, որ փոփոխությունն էնքան դանդաղ էր, որ կարելի էր չնկատել:

Կամ՝ ուրախանալ, երբ լինում էր:

Քննադատելիս՝ դիպուկ կատակ անուն դնել, ասենք «ադի-բուդի»:

Հիմա պրոեկտի դար է:

Վլասծն ամեն օր, բացի մեռելոցի օրերից՝ ժողովրդին սյուրպրիզ է մատուցելու:

Մի քանդակ:

Մի համերգ:

Մի ապօրինի առանձնատուն:

 մի ծուռտիկ շուշաբանդ:

Մի քանդ:

Մի սպա՞նդ:

Ակտիվ վլասծը վտանգավոր բան է:

Չես հասցնում համակերպվել՝ էլի փոփոխություն:

Հենարան չի մնում:

Հենարանդ դառնում է բլիթ:

Ուր որ է ոտքիդ տակիցը դուրս կքաշեն:

Սպենդիարյանի աճյունի հետ միասին կգլորվես տարտարոս:

Արաբաթուրքական շուկան արագ է փոփոխվում:

Էսօր մի ապրանք՝ վաղը ուրիշ:

Էսօր էստեղ են ծախում՝ վաղը էնտեղ:

Էսօր մի կիոսկ՝ վաղը մեկէլ:

Բա մայրաքաղաքի կենտրոնը, առանցքը հաստատուն չլինի՞:

Մնայուն, դարավոր, դարեդար:

՜՜՜՜

Էս ու՞մ է ինքը ասում:

Վլասծի՞ն:

Վլասծն իր մեկուսացումը Վարոսից կատարելագործում էր:

Առանձնանում, շտապում, փախչում:

Ձև թափում թե լավ էլ հասանելի է՝ որ էլ ավելի մեկուսացած լինի:

Վարոսը չէր պատրաստվում նրա հետևից ընկած վազել:

Գիտեր որ նրա ուզածն էլ հենց դա է:

Որ իր լեգիտիմությունն ապահովի:

Իր շենքն ու քանդը լեգիտիմացնի:

Ասի տեսա՞ք ոնց է Վարոսը հետևներիցս ընկած բան բարբաջում:

Բա որ մենք վլասծը չլինեինք՝ կբարբաջե՞ր որ:

Ուրեմն մենք ենք վլասծը, չէ՞, միակ ու անկրկնելի:

Սրանք ազնիվ բուլտերյեր ոստիկան չեն, որ աչքդ փախցնես՝ թողնեն անցնես:

Աչքդ փախցնես-չփախցնես՝ ետևիցդ հասնելու են, հպատակություն պահանջեն:

Կամ էլ թող գնա:

Գոնե մի օր շունչը ետ բերելու շանս տան, նոր արձան չդնեն, ռոք համերգ չկազմակերպեն:

Վարոսն ախր, գուցեև ավաղ, դեռ չէր մեռել:

Համենայն դեպս ոչ լրիվ:

Ոչինչ, դեռ չմեռանք, մտածեց Վարոսը:

Դեռ չենք մեռել:

Չմեռանք էս էլ տեսանք:

Ես տեսել եմ սկիզբն ու գուցե տեսնեմ վերջը, մտածեց Վարոսը:

Հետո կրկին ասաց Օպերայի բազալտին շշուկով. «չթողնես որ տենց լինի»:

24. Թուք ու բլիթ

Կողքից տղերք անցան:

Օպերայի մեջ կողքի մուտքից ապաստանած էն կիսաթաքուն ակումբից էին դուրս եկել:

Տարօրինակ ձևի իրեն նայեցին:

Մի լիաթոք թքեցին բլիթի վրա:

Մի քիչ Վարոսի կողմ:

Բայց մի քիչ չէ:

Որ անորոշ լինի՝ իր վրա են թքում թե ուղղակի որովհետև թուք է կուտակվել բերնեքումը:

Կուզի իր վրա վերցնի՝ թող վերցնի:

Թե այդքան զգայուն է՝ իր գործն է:

Մենք մեր թքի տերն ենք:

Էս ինչ է անում էս ապուշը՝ լուսամուտալյուկին հենված:

՜՜՜՜

Վարոսի տասնյոթ տարին որ լրացավ՝ կիթառով ինքն ու Լևոնը գիշերվա երկուսին եկան էստեղ:

Թումանյանի պատվանդանին նստած՝ զրնգացնում էին:

Միս ու կարագ չկար ու հույս էլ չկար, որ կլինի:

Իրենք պիտի պատմությունից հավետ դեն նետված ապրեին:

Բայց լավ էր:

Տանը իր կենացը գինով էին խմել:

Բերանը լիքը թուք կար:

Թքեց:

Լևոնն ասաց գիժ ես ինչ ես:

Բա էստեղ կթքե՞ն:

Դու կուզեի՞ր որ քու տան մեջ մեկը գար թքեր:

Ով կիմանար որ կյանքն էսպես կդասավորվի:

Չնայած շատ վատ էլ չի դասավորվել:

Կանգնած է Օպերայի բակի մեջտեղ:

Կուզի էս կողմ կգնա:

Կուզի՝ էն կողմ:

Կանգնած է արհեստական հրապարակի վրա:

Մի մեծ բլիթի:

Որի տակը բեռլուսկոնյան ավտոկանգառ է:

Որի սխեման Մեդվեդևը որ եկավ՝ իրեն իսկույն բացատրեցին:

Միտինգների տեղը շինարարություն սկսել:

Մի՞թե  քեզ դա չեն սովորացրել, պարոն Մեդվեդև:

Բոլոր դասագրքերում դա կա:

Ե՛վ հաճելի է, և՛ օգտաբեր:

Ե՛վ դեմոկրատիան է դրսի հյուրերին թվում տեղում:

Ե՛վ բեռլուսկոնիան է անխափան զարգանում:

Միտի՞նգ, ի՞նչ միտինգ, ուղղակի շինարարություն է:

Օպեռայում, Մայակովսկու հրապարակում, էլ ուր որ միտինգի վտանգ առաջանա:

Լուբյանկայու՞մ, իսկ ինչի՞ չէ՞ որ:

Ռեմոնտ:

Որ ոստիկան չծախսես:

Ռուս-էրմենի բհայ-բհայ:

Մենք փոքր ենք՝ բայց մենք էլ քեզ խելք սովորեցնելու բան ունենք:

՜՜՜՜

Օդում կախված, ավտոների գլխներին կախված այդ բլիթի վրա Վարոսը մի քիչ պարեց:

Սպենդիարյանի գերեզմանի կողքը:

Որի տեղը ոչ ոք չգիտեր:

Ու որի բազմաչարչար աճյունը դամոկլյան սրի պես կախված էր տակը՝ ավտոկանգառ մտնող անտեղյակ ավտոների գլխին:

Մի օր տեսնես ում գլխին էր պայթելու:

Գուցե էս անցնող-թքող տղերքից մեկի:

Աստված իրա սիրուն կնկան-էրեխուն, իրա համեստ աշխատասեր մամային, իրա հայթայթող, գող բայց արդար պապային է՛լ բեթարից ազատի:

Վարոսն ամբողջ ուժով օդ ներս քաշեց:

Տախացավ:

Ուռեց:

Հոխորտաց:

Անտառս մի՛ ապականեք, փնթփնթաց:

Մի օր խռռացնելու էր ու սատկի ուժասպառությունից:

Ստուգայց, կոնտրոլ, օտէկա:

Դեպի քաղաքի ողնաշար տանող նյարդ:

Ուղեղ չկա՝ մենակ օղողն ա մնացել:

Ուղեղը հաբռգել է:

Ուղեղը չվել ա:

Մոսկվա, Տաշքենդ, Լոս, Մոնակո, Ուսսուրիյսկ, Կալինինգրադ:

Իսկ թե ոչ՝ թքում է ոտքերիդ տակ ու կողքով անցնում:

Որբ ջան:

25. Սքեյթբոմժդ

Կլուբից նոր դուրս էկած կատարները տաք, քֆուր-քյաֆարով Օպեռայի բլիթի վրով դոշների խաչները ճոճելով անցնող տղերքն էն տեսնեն՝ մեկը վազեց էրկու արձանի մեջտեղն ու իրան բառիս բուն իմաստով գեդին զարգեց:

Չոքեց ու ճակատը գեդին խփեց՝ նամազ անելու պես:

Կեղտոտ ասֆալտը բանծիկ արած շուրթերով հնազանդ պաչեց սև սապոգի ծեր պաչելու պես ու հետո լըզեց ոնց որ կավիճ լըզելուց ըլներ:

Կռապաշտ կոտոշը:

Մնում էր մեր թքած տեղը լըզեր:

Ասֆալտը լեզուն քերծեց ու արյունոտեց:

Բերնից ջրվեժի պես արյուն հորդաց:

Չհասկցան թե էս մարդուն ինչ պատահեց:

Ասֆալտի վրա ոչ մի կավիճ չկար, կլաս արդեն վաղուց էրեխեքը չեն խաղում էս դարուքաղաքում:

Մոռացել են էլ թե ինչ ա:

Քաղաքը համեմատաբար խաղաղ էր:

Մեծամեծները քաղաքում չէին՝ որ ցերեկով հերթական տոնը կազմակերպած լինեին ու դասատու-ձիրեկտորների էրեխեքին կիսազոռով Օպեռա բերած:

Որ գունավոր կավիճներով սուտի-մուտի նկարներ նկարեն ու հետո ծելեվիզրով էդի ցույց տան:

Ասենք, որ տենց բան էղած ըլներ էլ, ինսպեկտորը մեկ ա կավիճ լըզել չէր կարենալու:

Էս ժամին իր չոքած տեղը տախտակամած էր լինելու, վրան՝ խլացուցիչ ռոք բանդ, շուրջը՝ դոփող ջահել խառնամբոխ:

Ասֆալտը, որ համբուրում էր՝ հնի համեմատ ցելկա էր:

Հին ասֆալտը չէր՝ Վարոսի սերնդից մի երեք սերունդ վերև ու ներքև՝ երեխեքի կավճե կլասերով թունդ պատված:

Տիգրան Պետրոսյանի մրցամարտին, 1965-ին ու 1988-ից սկսած հայ ժողովրդի մեծ մասի կոշիկի պադոշը տեսած:

Սարյան, Մինաս, Քոչար, Հրանտ ու հազար ու մի այլ մեծամեծի կրունկով հուպ տրված:

Բայց արդեն սրա վրով էլ ով ասես չէր անցել:

Լավ ասֆալտ էր, համեղ, հոտավետ, ժողովրդի ու երեխեքի կոշիկի ներբաններով լավ հունցված:

Չոքել, լզում, բերնով արյունախառն անհասկանալի բառեր էր մռթմռթում:

Գառլախ, վլասծ, բլիթ, քանդուքանդակ, գերեզման, տգեղիկ, մայրաքաղաք, ցավդ տանեմ, Մարիա:

Ճակատը տալիս էր բլիթին: Ասֆալտի ստրուկտուրան ճակատին էր դաջվում:

Էնքան ուժեղ էր զարնում, որ տղեքի մտքով անցավ՝ բա որ էս իտալացիների արածը չդիմանա ու փոս ընկնի, իրանք էլ սաղով միասին գլորվեն ավտոկանգառի բեհեզդեբու՞ղ:

Բայց չէ, ինքն ինչքան էլ սիրեր էդ բլիթը, էս քաղաքը՝ իրա չափը գիտեր:

Վնաս տալու չափ գլուխը գետնին չէր զարնելու:

Ինչքան էլ թքեին-թքոտեին:

Ի տարբերություն աներձագերին:

՜՜՜՜

Մթանը մեջ մի էրեխա իրա սքեյթբորդով թափով էկավ էդ մարդուն չտեսավ ու քիչ մնաց իրան խփվեր:

Վերջին պահին սքեյթբորդից մի կողմ ցատկեց ու սքեյթբորդն առանց իրա, աղմուկով առաջ սլացավ:

Թումանյանի պատվանդանին դիպավ, շուռ եկավ:

Ետևի ձախ ակը դեռ երկար խալաստոյ պտտվում էր:

Երեխան կանգնել, մատը բերանը կոխել ու բութ հայացքով անթարթ նայում էր կզած որբ ինսպեկտորին:

Գիժ ձյաձյան չվերցնի՞ հիմա էլ սքեյթբորդիս պադոշը պաչի:

Գնա, գնա, բաբո, մտածեց երեխան:

Ո՞րն է, բեբո, հիշեց երեխան:

Գնաց սքեյթբորդը վերցրեց ու ետ-ետ նայելով՝ դանդաղ հեռացավ:

Ձյաձյան վերջը վեր կացավ:

Արյունոտ բերանը ձեռով սրբեց:

Արյունոտ ձեռքը սև վերարկուին քսեց:

Ձախ արմունկն ամուր սեղմեց կողին ու կուզեկուզ, թեթև կաղալով հեռացավ:

Գիշերները քաղաքով ազատ թրև եկող ինսպեկտոր շան պես:

Գզգզված, մի քիչ ծեծված բայց դեռ առույգ:

Աղբակույտից աղբակույտ ճամփորդող:

Փողոցներն ըստ լուսաֆորի, ակուռատնի անցնող:

Վրան ավտո գալուց՝ գռմռացող, լնդերը ցույց տվող:

Կողք-կողք քայլող, ետ-ետ նայող:

Խունջիկ-մունջիկ:

Պրոֆեսիոնալ մուրացիկ էսօրվա ռեյսին չհանդիպեց, մտածեց Վարոսը:

Ոչինչ, թող գոնե ժողովուրդը մի հատ տգեղ, կեղտոտ, հոտավետ բոմժ տեսնի:

Սիրտը հովանա, կարոտն առնի:

Մի Կարաբալա, մի Վարոս, քարվան կտրելու մի գիշեր:

Սպիտակ ծով շալ:

Ճմռած մանուշակի թաց հոտ:

Կինոյի անհայտ վերնագիր:

13:16 Սեպտեմբեր 06, 2014